Wat is een Central Bank Digital Currency (CBDC)?

CBDC is de digitale versie van fiduciair geld (fiatvaluta, zoals euro en dollar) dat als wettig betaalmiddel is uitgegeven door een overheid of toezichthouder in een bepaald rechtsgebied. Er is echter een groot verschil tussen een Central Bank Digital Currency en cryptocurrency. Terwijl de eerste door een gecentraliseerd bestuursorgaan, zoals een overheid, tot ruilmiddel is verklaard, gebruikt de laatste vaak een blockchain en is het nooit benoemd tot een wettig betaalmiddel door een overheid.

In 2026 werken meer dan 130 landen aan CBDC projecten, wat neerkomt op circa 98% van het wereldwijde BBP. Van experimentele pilot tot volledig operationeel: CBDC’s zijn geen hypothese meer maar een realiteit die snel dichterbij komt.

De digitale euro

Het meest relevante CBDC project voor Europese investeerders is de digitale euro van de Europese Centrale Bank (ECB). Na een onderzoeksfase (2021-2023) en een voorbereidingsfase (2023-2025) bevindt het project zich nu in een nieuwe fase gericht op technische gereedheid.

De planning ziet er als volgt uit:

• 2026: stemming in het Europees Parlement over de wetgeving. De uitkomst is nog onzeker, aangezien sommige partijen kritisch zijn over het nut en de privacyaspecten
• 2027: als de wet wordt aangenomen, start een pilotfase met eerste transacties
• 2029: mogelijke eerste uitgifte van de digitale euro aan het publiek

De digitale euro is bedoeld als aanvulling op contant geld, niet als vervanging. ECB president Christine Lagarde laat weten dat het project de Europese monetaire soevereiniteit moet beschermen in een steeds digitalere wereld. Belangrijke kenmerken van het ontwerp:

• Gratis te gebruiken voor consumenten
• Bruikbaar in alle eurolanden (momenteel hebben 13 van de 20 eurolanden geen eigen digitaal betaalsysteem)
• Offline betalingen mogelijk, zelfs zonder internetverbinding
• Geen rente op het tegoed (in tegenstelling tot China’s aanpak)
• Maximaal tegoed per persoon om financiële stabiliteit te waarborgen
• Gedistribueerd via bestaande banken, niet rechtstreeks door de ECB

China’s digitale yuan: het verst gevorderd

China is het verst gevorderd met zijn CBDC, de e-CNY (digitale yuan). Na meer dan vijf jaar aan pilots is het project op 1 januari 2026 een nieuwe fase ingegaan. De belangrijkste cijfers:

• 230 miljoen wallets aangemaakt
• 3,48 miljard transacties verwerkt
• Cumulatieve waarde van 16,7 biljoen yuan (circa €2,1 biljoen)

De grootste verandering in 2026: de digitale yuan is nu rentedragend. Dat betekent dat je als gebruiker rente ontvangt op je e-CNY tegoed, vergelijkbaar met een gewone spaarrekening. Dit is wereldwijd de eerste CBDC met deze functie en een radicale breuk met het beleid van andere centrale banken die juist geen rente willen bieden.

Tegelijkertijd blijft China cryptocurrency streng verbieden, terwijl het zijn eigen digitale valuta actief promoot. De e-CNY wordt ook steeds meer ingezet voor internationale betalingen via het mBridge platform, een samenwerkingsverband met Thailand, de VAE en andere landen.

De Verenigde Staten: tegen CBDC

De VS vormen een opvallende uitzondering. Waar de rest van de wereld CBDC’s ontwikkelt, heeft de Amerikaanse overheid zich uitgesproken tegen een digitale dollar. In plaats daarvan richt de VS zich op het reguleren van private stablecoins via de GENIUS Act (2025), die stablecoins onder strenger toezicht plaatst maar verbiedt dat ze rente uitbetalen aan gebruikers.

De reden: politieke weerstand tegen overheidscontrole over financiële transacties, gecombineerd met een voorkeur voor private sector oplossingen.

Voordelen van CBDC

• Efficiëntie bij betalingen: Betalingen met smartphone apps en pinpassen kunnen vanwege het gemak contante betaling volledig uitfaseren. Ook wordt het makkelijker voor winkeliers om met wisselgeld om te gaan, dit gaat volledig automatisch.
• Traceerbaar en veiligheid: Digitale valuta vormt niet het veiligheidsrisico van fysiek contant geld wanneer het wordt verstuurd. In tegenstelling tot contant geld laten digitale geldtransacties traceerbare transactiegegevens achter. Met de juiste administratie vinden geschillen gemakkelijk een oplossing.
• Financiële inclusie: CBDC’s kunnen mensen zonder bankrekening toegang geven tot digitale betalingen. Wereldwijd hebben naar schatting 1,4 miljard volwassenen geen bankrekening. Een CBDC via een simpele smartphone app kan dit gat dichten, vooral in opkomende economieën.
• Monetair beleid: Centrale banken krijgen met een CBDC een direct instrument om monetair beleid uit te voeren. In crisissituaties kan geld sneller en gerichter bij burgers terechtkomen, bijvoorbeeld via directe stortingen op CBDC wallets.

De keerzijde van digitale valuta

Digitale transacties zijn gemakkelijk te traceren. In tegenstelling tot contante betalingen, kunnen gebruikers van CBDC’s klagen over inbreuk op de privacy doordat een centraal bestuursorgaan een administratie heeft van hun financiële activiteiten. Dit is het belangrijkste punt van kritiek en de reden waarom sommige Europarlementariërs twijfelen over de digitale euro. In januari 2026 publiceerden meer dan 70 economen en academici, waaronder Thomas Piketty, een open brief aan het Europees Parlement waarin ze waarschuwden voor de risico’s.

Privacy en surveillance

Bij contant geld is een betaling anoniem. Bij een CBDC is dat niet langer het geval. De centrale bank heeft in principe toegang tot alle transactiegegevens: wat je koopt, waar je koopt en wanneer. Hoewel de ECB belooft dat ze gebruikers niet kunnen identificeren, blijft de technische mogelijkheid bestaan. De digitale euro voorziet wel in offline betalingen die een hogere mate van privacy bieden, vergelijkbaar met contant geld. Maar voor online transacties geldt dat de data via banken en betaaldienstverleners lopen, die onder toezicht staan van de overheid.

Critici vrezen dat dit op termijn kan leiden tot een systeem waarin elke financiële transactie door de overheid te monitoren is. In China is dit al realiteit. De e-CNY kent vier categorieën wallets, waarvan alleen de laagste categorie (met strenge limieten) anoniem is. Alle andere wallets vereisen volledige identificatie. De Chinese overheid heeft hiermee volledige transparantie over het betalingsgedrag van honderden miljoenen burgers.

Programmeerbaar geld

Een van de meest controversiële mogelijkheden van CBDC’s is programmeerbaarheid. In theorie kan een overheid voorwaarden koppelen aan digitaal geld:

• Vervaldatums: geld dat na een bepaalde periode waardeloos wordt, om consumenten te dwingen het uit te geven (stimuleringsbeleid)
• Bestedingsbeperkingen: geld dat alleen besteed kan worden aan bepaalde categorieën, zoals voedsel of huur
• Geografische beperkingen: geld dat alleen in een bepaalde regio geldig is
• Bevriezen van tegoeden: de mogelijkheid om individuele wallets te blokkeren zonder tussenkomst van een rechter

De ECB heeft verklaard dat de digitale euro niet programmeerbaar zal zijn in de zin van bestedingsvoorwaarden. Maar het technische fundament maakt het mogelijk, en overheden kunnen wetgeving in de toekomst aanpassen. Dit is precies de reden waarom veel crypto voorstanders CBDC’s zien als het tegenovergestelde van de vrijheid die Bitcoin biedt.

Financiële stabiliteit

Als burgers massaal geld naar hun CBDC wallet verplaatsen, verliezen commerciële banken deposito’s en daarmee hun vermogen om leningen te verstrekken. In een crisissituatie kan dit leiden tot een digitale bankrun: in plaats van in de rij te staan bij het loket, verplaats je met één klik je spaargeld naar de veiligheid van de centrale bank. De ECB heeft dit risico onderkend en stelt daarom een maximaal tegoed per persoon in (naar verwachting tussen de €500 en €3.000). Uit een eigen analyse bleek dat zelfs met een limiet van €3.000 in een extreem scenario tot €699 miljard aan bankdeposito’s zou kunnen wegvloeien. Dit geeft aan hoe reëel het risico is.

Cyberrisico’s

Een centraal digitaal geldsysteem is een aantrekkelijk doelwit voor cyberaanvallen. Waar het huidige betalingsverkeer verspreid is over duizenden banken en systemen, creëert een CBDC een extra centraal punt dat beschermd moet worden. Een succesvolle aanval kan het betalingsverkeer van een heel land verstoren. De ECB investeert daarom sterk in beveiliging en heeft offline functionaliteit als vangnet ingebouwd. Maar critici wijzen erop dat geen enkel systeem 100% veilig is, en dat de impact van een succesvolle hack bij een CBDC vele malen groter is dan bij een individuele bank.

Verdringing van contant geld

Hoewel centrale banken benadrukken dat een CBDC contant geld aanvult en niet vervangt, vrezen critici dat de introductie van een digitale euro het einde van contant geld zal versnellen. Als winkels en bedrijven overstappen op digitale betalingen, wordt het steeds moeilijker om met contant geld te betalen. Dit raakt vooral ouderen en mensen die om privacyredenen de voorkeur geven aan cash. In Zweden, waar contant geld al bijna is verdwenen, heeft de overheid recent juist maatregelen genomen om contante betalingen weer te garanderen, na zorgen over kwetsbaarheid en exclusie. Dit illustreert dat een volledig digitaal betalingssysteem ook nadelen kent.

CBDC versus cryptocurrency en stablecoins

Voor crypto investeerders is het belangrijk om te begrijpen dat CBDC’s en cryptocurrency fundamenteel verschillende doelen dienen. Een CBDC is digitaal overheidsgeld, ontworpen voor dagelijkse betalingen onder controle van de centrale bank. Cryptocurrency zoals Bitcoin is juist ontworpen als alternatief voor dat systeem: gedecentraliseerd, onafhankelijk en met een vast aanbod.

Stablecoins zoals USDC vormen een tussenweg: ze combineren de stabiliteit van fiat met de snelheid van blockchain, maar worden uitgegeven door private bedrijven. Onder de Europese MiCA wetgeving worden stablecoins strenger gereguleerd.

Conclusie

CBDC’s zijn in 2026 geen toekomstmuziek meer. China keert al rente uit op zijn digitale yuan, Europa stemt dit jaar over de digitale euro, en meer dan 130 landen werken actief aan projecten. De impact op het financiële systeem kan enorm zijn: van snellere betalingen en financiële inclusie tot serieuze zorgen over privacy en overheidscontrole.

Voor crypto investeerders zijn CBDC’s relevant omdat ze de concurrentie met stablecoins en deels met cryptocurrency zelf verscherpen. Tegelijkertijd valideren ze het principe van digitaal geld, wat de bredere acceptatie van crypto ten goede kan komen. Het is verstandig om deze ontwikkelingen te volgen, ongeacht of je positief of kritisch staat tegenover overheidsgeld in digitale vorm.